หากเอาหนังเรื่อง code unknown มานับฉากเล็กๆที่ซอยแยกออกจากกัน จะนับได้ทั้งสิ้น 45 ฉาก * เป็นฉากสั้นๆ ที่บ้างไม่มีตอนจบ บ้างไม่มีตอนต้น บ้างเป็นเรื่อง บ้างไม่เป็นเรื่อง บ้างน่ากลัว บ้างน่าเศร้า บางตอนไม่รู้จะใส่เข้ามาทำไม ร้อยเรียงกันราวรหัสลับที่ถอดไม่ออก.....
มิคาเอล ฮาเนเก้ ผู้กำกับชาวออสเตรีย จัดเป็น จอมเลือดเย็น และเป็น -นักทำหนังตบกระโหลก-คนดู หนังของฮาเนเก้ ไม่ใช่หนังที่พูดถึงด้านงามของชีวิต หรือเชิดชูความยิ่งใหญ่ของมวลมนุษย์ หากกลับเป็นด้านตรงข้ามของหนังเหล่านั้น เพราะเขาเลือกเล่าเรื่อง อย่างเช่น สองหนุ่มโรคจิต อาละวาดฆ่าล้างบางครอบครัวหวานแหวว หรือ ครูเปียโนกับเซกส์ซาดิสต์ของเธอ หรือโลกที่ไม่มี น้ำ และ อาหาร มีแต่ผู้คนที่ไว้ใจไม่ได้ !
หญิงสาวออกไปทำงานในตอนเช้า พบกับน้องเขยที่จับรถไฟเข้าปารีสเที่ยวแรกมาแต่เช้าตรู่ หนีพ่อมาหาที่พักในเมือง เธอซื้อขนมปังให้เขา ให้เขาไปพักที่บ้าน ระหว่างเดินกลับบ้าน เขาเขวี้ยงเศษกระดาษห่อขนมปังใส่หญิงขอทาน พลันชายหนุ่มผิวสีคนหนึ่งคว้าคอเขาไว้และบอกให้เขาขอโทษเธอแต่เขาปฏิเสธ ลุกลามจนกลายเป็นเรื่องชกต่อยกัน เจ้าของร้านแถวนั้นเข้ามาห้าม แต่ไม่อาจสงบศึกได้ จนตำรวจมา จับชายผิวสี และหญิงขอทานไปโรงพัก
ฉากนี้กินเวลาสิบนาทีเศษ เป็นฉากสำคัญที่ร้อยรัดเรื่องราวทั้งหมดเอาไว้เป็นเหมือนกุญแจให้สำหรับถอดรหัสเรื่องราวทั้งหมดที่เกิดขึ้นในหนัง ครอบคลุมแก่กนแกลางของเรื่อง และยังสอดแทรกอารมณ์เสียดเย้ยความแตกต่างระหว่างชนชั้น(อันเป็นเสมือน หัวใจหลักในหนังของฮาเนเก้ทุกเรื่อง ) ไว้ได้อย่างแนบเนียน สมบูรณ์ ที่สำคัญฉากนี้ถ่ายทำแบบ long take ไม่มีการตัดต่อเลย ตลอดเหตุการณ์!
เพเตอร์ บิคเซล เป็นนักเขียนชาวสวิตเซอร์แลนด์ เขาเขียนหนังสือเล่มเล็กๆบางๆ ที่แสนโด่งดังทั้งในเมืองนอกและบ้านเรา หนังสือเล่มนั้นฉบับแปลไทย มีชื่อไทยว่า -โต๊ะก็คือโต๊ะ- เล่าเรื่องเหมือนเป็นนิทานเศร้าของคนชราที่พยายามจะทำอะไรสักอย่างเช่น เดินทางรอบโลกโดยไม่อ้อมสิ่งใดเลย หรือเปลี่ยนชื่อเรียกสิ่งของ จากตู้เป็นโต๊ะ โต๊ะเป็นเก้าอี้ หนังสือเล่มแรกของเพเตอร์ บิคเซล มีชื่อไทยว่า -มิสซิสบลูมอยากรู้จักคนส่งนม - หนาราวๆ 75 หน้า เล่าเหตุการณ์สั้นๆ 21 เรื่อง ไม่เกี่ยวเนื่องเชื่อมโยง ไร้ที่มาที่ไป และแทบจะไม่มีเหตุการณ์ใดๆเกิดขึ้น แต่เมื่อเราอ่านไปจนจบ หนังสือกับประมวลภาพรวมของ การสื่อสารที่ไปไม่ถึงของมนุษย์ ความเงียบเหงาภายในจิตใจที่ไม่อาจบอกเล่าได้เป็นเรื่อง เรื่องไม่เป็นเรื่องที่ซ่อนเรื่องราวเอาไว้มหาศาล เพเตอร์ บิคเซลไม่ได้เกี่ยวข้องกับ มิคาเอล ฮาเนเก้ หรือหนังเรื่องนี้ หากแต่วิธีการเล่า และแก่นแกนของเรื่อง กลับคล้ายกันอย่างน่าประหลาด จนผมแอบอุทานหลังหนังจบว่า นี่มัน เพตอร์ บิคเซล ภาคใจหินนี่นา!
แอนน์เป็นนักแสดง เธอกำลังถ่ายทำหนังเรื่องใหม่ที่เกี่ยวกับ ฆาตกรโรคจิต เธอแต่งงานกับ จอร์จ สามีที่เป็นช่างภาพข่าวสงคราม จอร์จไปโคโซโวตอนที่ ฌอน มาหาเธอที่บ้าน
อามาดูเป็นครูสอนนักเรียนหูหนวก เขามีชีวิตในครอบครัวผิวสีที่นับถือศาสนาอิสลาม มีน้องสาวหูหนวกเป็นใบ้ และ อามาดูทนไม่ได้กับเรื่องต่างๆ ที่ไม่ยุติธรรม
มาเรียอพยพมาจากที่ไหนสักแห่งในยุโรปตะวันออก บ้านเมืองยากจนข้นแค้น จนเธอหนีเข้าเมืองมายังปารีสอย่างผิดกฏหมาย เธอมีหลานสองคน มีลูกสาว ที่กำลังจะแต่งงงาน แต่ในปารีสเธอเป็นแค่ขอทาน
ฌอน เป็นน้องชายของ จอร์จ เขาเกลียดพ่อที่เริ่มกลับมาทำฟาร์มอีกครั้งและ ไม่อยากทนอยู่ในฟาร์มไปจนตาย เขาจึงหนีเข้าเมืองมาหาจอร์จแต่พบแอนน์ พี่สะใภ้ เธอเลี้ยงขนมปังเขา
ผู้คนทั้งหมดล้วนมีเรื่องส่วนตัวที่ต้องตัดสินใจ แต่ก็มาพบกันในสายวันนั้นบนบาทวิถี ด้วยเหตุการณ์เล็กๆที่ชวนขนลุกเหตุการณ์เล็กๆที่อธิบายได้ถึงความบกพร่องทางการสื่อสารของ มนุษย์ ทั้งในระดับของครอบครัว ไปจนถึงระดับนานาชาติ กระทั่ง ศาสนา และ สงคราม ยังเต็มไปด้วยการสื่อสารที่บกพร่อง และมันถูกบอกเล่าในหนังเรื่องนี้
ฮาเนเก้ให้สัมภาษณ์ถึงไอเดียในการทำหนังเรื่องนี้ว่า เขาได้ไอเดียมาจากครั้งหนึ่งที่เขาเดินทางไปยังเมืองใหญ่ที่ใช้ คีย์การ์ดแบบต้องใส่รหัส เมื่อเราใส่ รหัสพลาด เราก็ไม่มีทางกระทั่งเข้าบ้านตัวเอง
รหัส แปลว่า เหตุลับ, ความลับ, ความลึกลับ. ข้อความลับที่เข้ารหัส, ระบบสัญลักษณ์ที่ใช้ในเครื่องมือเครื่องใช้ เช่นกุญแจหรือตู้นิรภัย.*2
ภาษา แปลว่า เสียงหรือกิริยาอาการที่ทำความเข้าใจกันได้, คำพูด, ถ้อยคำที่ใช้พูดกัน.*3
มีความแตกต่างอยู่ระหว่าง ภาษา กับ รหัส เรามักเข้าใจรหัสในฐานะของตัวเลข รูปภาพ หรือข้อความไม่มีคำแปล ขณะที่กับ ภาษา คล้ายเป็นสิ่งที่เราใช้สื่อสารโดยทั่วไป แต่ใช่หรือไม่ที่ทั้ง รหัสและภาษา ล้วนใช้เพื่อสื่อสาร อาจจะต่างกันที่ว่าภาษาเป็นสากล และรหัสถูกคิดค้นสำหรับ -เรื่องลับ!-
และในหนังเรื่องนี้ใช่หรือไม่ที่ในภาษามีเรื่องลับ และหนำซ้ำยังเป็น รหัสที่แกะไม่ออกอีกต่างหาก!
แต่หนังขึ้นต้นประโยคแรกว่า - นี่คือเรื่องเล่าของการเดินทางที่ไม่สมบูรณ์ -
ถ้าเช่นนั้น แล้วสิ่งใดคือการเดินทาง และสิ่งใดที่ไม่สมบูรณ์
และในเมื่อสิ่งที่หนังพูดถึงไม่ใช้ตู้นิรภัยธนาคาร หรือหนังผจญภัยของอินเดียน่า โจนส์ หากแต่เป็นเรื่องของ มนุษย์กับมนุษย์ สิ่งซึ่งเดินทางระหว่างมนุษย์ และไม่สมบูรณ์ ใช่หรือไม่ ที่สิ่งนั้นอาจคือ การสื่อสาร
ถ้อยคำ เดินทางเข้าสู่หู การกระทำเดินทางเข้าสู่ดวงตา ทว่า รหัสลับในสิ่งเหล่านั้นมิอาจถูส่งต่อได้
พิจารณากันตั้งแต่ฉากเปิดเรื่อง เด็กหูหนวกคนหนึ่งกำลังเล่นเกมกับเพื่อน เธอยืนอยู่หน้าห้อง ค่อยๆถอยตัวเองเข้าชิดผนัง ย่อร่างลงเรื่อยๆ เพื่อนๆนั่งทายว่าเธอจะแสดงถึงอะไร ความเศร้า การถูกกักขัง ความโกรธ แกงค์สเตอร์ แต่ไม่มีใครทายถูก
หลังจากนั้น เราได้เห็นอีกหลายเรื่องราว ไม่ว่าจะเป็น ภาพของพ่อยกจานข้าวให้ลูกชาย แต่สะท้อนถึงความเหินห่างแบบสุดขั้ว
ฉากการการพูดคุยเรื่องศาสนา การกลับคืนสู่มาตุภูมิ ที่ซ่อนประเด็นความขัดแย้งทางความเชื่อของศาสนา
ฉากหนึ่ง (ซึ่งในดีวีดี ให้ชื่อว่า 3ภาษา) เป็นฉากบทสนทนา ระหว่างพี่ชายกับนร้องสาวด้วยภาษาใบ้ พี่สาวกล่าวประชดพ่อที่หนีไปแต่งงานใหม่ในแอฟริกา และแม่ดุลูกสาว ซ้อนความขัดแย้งในครอบครัว
ฉากหนึ่งแอนน์รีดผ้าแล้วได้ยินเสียงกรีดร้อง เธอก้มหน้ารีดผ้าต่อไป ซ่อนรหัสแห่งการเพิกเฉย (ในฉากต่อมาเธอไปซูปเปอร์มาร์เกตกกับสามีหลังได้รับโน้ตประหลาด และความเพิกเฉยของเพื่อนบ้าน สามีเธอก็เพิกเฉย ลงเอยด้วยการทุ่มเถียงรื่องภายในระหว่างเขากับเธอ ซึ่งเป็นเรื่องจริงๆที่แอนน์จะพูดแต่ยกเรื่องเด็กมาอ้าง)
ฉากการล้มวัวของพ่อ ซ่อนภาพหดหู่สิ้นหวัง ยิ่งในฉากต่อมาแอนน์พยายามจะสื่อสารกับพ่อด้วยการจับมือเขากลับปฏิเสธ เป็นการสื่อสารสองฝ่ายที่ซ่อนนัยยะไปอย่างล้มเหลวโดยสิ้นเชิง
ฉากการพูดคุยถึงโทรศัพท์มือถือ ของมาเรีย กับหลานชาย ฉากบ้าน กระทั่งฉากมาเรียนั่งรถแล้วเล่าเรื่องโกหก สารที่ซ่อนอยู่ในฉากนั้นกลับต้องการให้เห็นเพียงสภาพบ้านเมืองที่เหมือนเพิ่งฟื้นจากสงครามซ่อนรหัส ความยากจนข้นแค้น
ฉากภาพถ่ายสงครามในโคโซโว (ในดีวีดีใช้ชื่อว่าจดหมาย) ซ่อนรหัส ความขัดแย้งของสงคราม และต่อมาฉากจดหมายครั้งที่อสง แทนที่หนังจะถ่ายภาพสงครามอีกครั้งหนังกลับเลือกถ่ายภาพผู้คนบนรถไฟ (ที่จอร์จไปแอบถ่ายมา) ใบหน้าชืดชาเพิกเฉยซ้อนทับกับเรื่องเล่า การสังหารโหดในกรุงคาบูล ซ่อนรหัส ต่อต้านสงครามและเสียดสีชนชั้นกลางอย่างแสบสันต์ ไล่ไปจนถึงฉากง่ายๆอย่างการตรวจบัตรประชาชน(ในฉากแรก ) แทบจะเป็นการเสียดสี ถึงรหัสซ่อนนัยของบัตรประชาชนซึ่งนำมาสู่การแบ่งแยกระหว่างชนชาติ
หนังมีฉากการถ่ายหนังอยู่ด้วย (ซึ่งถ้าหนังในหนังเรื่องนี้ถูกสร้างออกมาจริงๆมันคงน่าดูมาก ) ในฉากหนึ่งแอนน์ซึ่งเป็นนางเอกจะต้องถูกขังในห้องรมแก๊ส ที่ปิดตาย (จูเลียต บินอชให้การแสดง แบบสุดยอดในฉากนี้) กล้องโคลสอัพที่ใบหน้า และตัวละครที่ซ้อมบทกับแอนน์ (ซึ่งเราไม่เห็นหน้า)บอกว่า เปิดเผยโฉมหน้าที่แท้จริงออกมาสิ ใบหน้าที่แท้ การตอบสนองทันทีที่ไม่ผ่านการกลั่นกรองทางความคิด ยิ่งคนพูดยืนอยู่หลังกล้อง เขาก็ทำหน้าที่แทนฮาเนเก้ ที่จับคนดูเข้าห้องรมแก๊ส แล้วบอกว่า แกพูดสิ่งที่อยากพูดมาสิ! การสื่อสารของแกมันง่อยเปลี้ยเสียขาสิ้นดีและแกจะต้องตายในห้องรมแก๊สนี้(ซึ่งอาจหมายถึงโลก!)
และในฉากการถ่ายหนังนี้เอง (มีสามฉาก ฉากห้องรมแก๊ส ห้องดนตรี และฉากสระว่ายน้ำ) ฮาเนเก้ ประกาศตัว ชัดแจ้งถึง อำนาจแห่งภาพยนตร์ เมื่อในฉากดังกล่าว เขาเล่าเรื่องย้อนหลังบ้าง แสดงตัวถึงการมีอยู่ของคนทำหนังบ้าง เลยเถิดไปถึงขั้น ในฉากสระว่ายน้ำ แสดงการทำหนังออกมา ด้วยการให้ตัวแสดงยืนหัวเราะในฉากอัดเสียง(แต่ฉากที่ปรากฏบนจอเป็นฉากที่ชวนให้หัวใจตกไปอยู่ตาตุ่ม)
เขาให้สัมภาษณ์ ว่า ภาพยนตร์ไม่ได้มีหน้าที่บันทึกความจริง มันเพียงมีหน้าที่บันทึก ตัวอย่างของความจริง(model of reality ) ซึ่งเป็น สิ่งไม่จริง เพราะมันไม่มีทางครอบคลุมความจริงได้รอบด้าน สิ่งนี้ยิ่งน่าประหวั่นพรั่นพรึงเมื่อมันอยู่ในสารคดี เพราะสารคดีประกาศตัวถึงการบันทึกความจริง แต่มันเป็นเพียงจุดแคบๆของความจริงเท่านั้นไม่ใช่ความจริงทั้งหมด หากแต่มันกลับถูกนำมาแทนค่าเป็นความจริงเมื่อมันออกฉาย ดังนั้น ในหนัง เขาจึงแสดง แบบอย่างของความจริง แล้วตบกระโหลก เตือนเราว่า นี่เป็นเพียง ตัวอย่างของความจริงเท่านั้น ตัวหนังเองก็ทำหน้าที่เช่นเดียวกัน ภาพที่ปรากฏในหนัง และเรื่องที่หนังเล่าไม่ได้มีความสำคัญเท่ากับ รหัสที่หนังซ่อนมา การพูดถึงความอ่อนเปลี้ย ระหว่างการสื่อสารกันระหว่างมนุษย์ เวลาเราจะพูดอะไร เราพูดเรื่องหนึ่ง เพื่อโยงมายังอีกเรื่องที่เราไม่ได้พูด รหัสซ่อนนัย ทำให้ผู้คนตีความ ผิดพลาด
หนังสือเล่มล่าของเพเตอร์ บิคเซล มีชื่อว่า -เรื่องเล่าผิดเวลา - เป็นบทความสั้นๆที่เล่าเรื่องว่าด้วยการเล่าเรื่อง และหนังสือเล่มนั้น เหมือนบทขยายของหนังเรื่องนี้ เพราะในนั้น หนังสือเล่มนั้นมีตอนหนึ่งเล่าเรื่องของชายคนหนึ่งซึ่งเข้ามาในบาร์แล้วโหวกเหวกเรื่องความห่วยของทีมเบสบอลประจำเมือง หากแต่สิ่งที่เขาต้องการจะพูดคือชีวิตเฮงซวยของเขาเอง ไล่ไปจนถึงบทหนึ่งนี่พูดว่าในที่สุด เราถึงกลับ กลัวเรื่องเล่าของตัวเอง จนในที่สุดเราก็ไม่เล่า หรือเล่าเรื่องอื่น แล้วซ่อนรหัสเอาไว้ในเรื่องเล่านั้น
ฉากสุดท้ายของหนัง
มาเรียเคว้งคว้างอยู่กลางถนน ไม่สามารถสื่อสารความทุกข์ยากของเธอให้ไปถึงชนชั้นกลางใจจืดได้
ในขณะเดียวกันหนังจบด้วยภาพง่ายๆ ของสิ่งที่ฮาเนเก้พบเจอก่อนทำหนัง
แค่การเปลี่ยนรหัส เราก็ไม่สามารถเปิดประตูเข้าบ้านของเราได้
หารสื่อสารถูกตัดขาดสิ้นเชิง ท่ามกลางเสียงกลองระทึกของเด็กหูหนวก!
ในฉากแรกไม่มีใครทายท่าทางนั้นถูก ฉากสุดท้าย เกมเดิมกลับมาอีกครั้ง เด็กคนหนึ่งแสดงท่าทางประหลาด ที่ไม่ว่าจะมองอย่างไรก็ไม่มีวันเข้าใจให้เราคนดูนั่งดู ย้อนไปที่ฉากแรก คนดู เป็นเด็กๆซึ่งหูหนวกและเป็นใบ้! ใช่แล้ว ฮาเนเก้ซ่อนรหัสมาตบกระโหลก เราว่า ที่แท้ที่เรานี่เอง เราคนดู ที่หนังดูอยู่ และทุกคนบนโลกนี้ ที่แท้แล้วล้วน หูหนวกและเป็นใบ้ !
และหากคุณอ่านบทความนี้ไม่รู้เรื่องเลยแม้แต่น้อย มันก็หาใชอื่นใดนอกจาความพยายามสื่อสาร รหัสซ่อนนัย ที่ไปไม่ถึงจากผู้ส่งสารซึ่งทั้งหูหนวกและเป็นใบ้!
footnote
* 45 ฉากดังกล่าวถูกแบ่งมาใน chapter selection ของ DVD ซึ่งเชคดูแล้วตรงตามการเปลี่ยนฉากทุกครั้งไป
*2 , *3 จากเวบพจนานุกรม ราชบัณฑิตฯ ดูลิงค์ที่นี่ครับ
บทสัมภาษณ์ มิกาเอล ฮาเนเก้ มาจาก special feauture ใน DVD ฉบับ artificial eyeครับ
หนังสือของเพเตอร์ บิคเซล หาซื้อได้ทั่วไปโดยสำนักพิพม์ อมรินทร์ แปลโดยคุณ ชลิต ดุรงคพันธุ์ ซึ่งแปลได้เจ๋งมากครับ
เคยเขียนถึงลุงฮาเนเก้ไปสองครั้ง ดูได้ที่นี่ครับ
funny games
http://www.bioscopemagazine.com/review/index-in.php?id=9600
the piano teacher
http://www.bioscopemagazine.com/review/index-in.php?id=13103
http://rirs3.royin.go.th/riThdict/lookup.html
ดูข้อมูลหนังได้ที่นี่ครับ
http://www.imdb.com/title/tt0216625/
edit @ 2005/10/05 21:08:05
