อีสานกู : สุรชัย จันทิมาธร

ปีพุทธศักราช 2398 สยามประเทศตกอยู่ในภาวะง่อนแง่น หลังการถูกบังคับให้เซ็น สนธิสัญญาเบาว์ริ่ง สยามซึ่งแต่เดิมเป็นสังคมเกษตรกรรม เริ่มเปิดพรมแดนทางการค้า โดยสินค้าสำคัญคือข้าว ซึ่งปลูกกันมากในที่ราบลุ่มภาคกลาง หากการปลูกข้าวจำเป็นต้องใช้แรงควายในการหว่านไถ เพิ่มผลผลิตที่มากขึ้น จึงต้องการแรงงานความเพิ่มขึ้น ส่งผลให้ยุคสมัยนั้นเกิดการต้อนวัวควายที่มีมากทางภาคอีสานลงมาขายในภาคกลาง โดยมีผู้คุมขบวนค้าควาย เรียกได้ว่า นายฮ้อย

แต่ในขณะเดียวกัน ก็ได้มีการนำเข้า รถไถยนต์ มาใช้แทนแรงควาย โดยตัวแทนผู้นำเข้าคือพระยาแหว่ง จอมเจ้าเล่ห์ เมื่อเห็นว่ารถไถตัวเองขายไม่ได้ จึงวางแผนตัดกำลังด้วยการส่งโจรที่ชุบเลี้ยงไว้ ออกไล่ขโมยควายจากนายฮ้อยไปส่งโรงฆ่าสัตว์เพื่อให้รถไถของตัวเองขายได้

หากแต่ยังมีนายฮ้อยสิงห์ ผู้มีวิชาอาคมไม่ครั่นคร้ามศัตรู สามารถเอาชนะโจรก่องข้าวน้อยที่พระยาแหว่งชุบเลี้ยงเอาไว้ พระยาแหว่งจึงไปขอความช่วยเหลือจาก ปอบดำ ศัตรูเก่าที่ผีมือทัดเทียมกับนายฮ้อยสิงห์ ในขณะเดียวกัน ยังมี โจรบั้งไฟ ที่ไล่ลักควายจากหมู่นายฮ้อยไปแจกจ่ายชาวบ้าน ใช้บั้งไฟทั้งใหญ่เล็กเป็นอาวุธ โดยมีเบื้องหลัง เบื้องลึกและความแค้นส่วนตัวเป็นแรงผลัก

นี่คือเรื่องเล่าคร่าวๆของ คนไฟบินผลงานเรื่องที่หกของ เฉลิม วงศ์พิมพ์ ผู้กำกับที่เคยทำหนังสนุกๆอย่าง เจ็ดประจัญบาน และหนังผี อย่าง ไนน์ตี้ชอค เตลิดเปิดโลง และ ตะเคียน รวมไปถึงหนังแอคชั่น อย่าง ล่าระเบิดเมือง แม้จากผลงานในอดีตอาจทำให้หลายคนกังขา แต่ความน่าสนใจในการหลังรักหนังผจญภัย (และเคยทำออกมาได้อย่าสนุกสนาน ใน เจ็ดประจัญบาน ) และการเลือกสร้างหนังแอคชั่นที่มีดาราเลือดใหม่แข็งๆอย่าง เดี่ยว ชูพงษ์ ช่างปรุง และ พันนา ฤทธิไกร เจ้าพ่อหนังระเบิดภูเขาเผากระท่อม ที่เคยเป็นหนังขายสายฮิตเงียบ ตลอด ยี่สิบปีที่ผ่านมา (และทั้งสองคน เคยร่วมกันทำให้ เกิดมาลุย เป็นหนังแอคชั่นชาตินิยม ที่ทำได้จริงใจ เรื่องหนึ่ง) ทำให้หนังดูน่าสนใจขึ้นมา

ตัวหนังนั้นเดินตามรูปรอยหนังแฟนตาซีผจญภัย ซึ่งมีมาตั้งแต่ยุคหนังคาวบอยล่าขุมทอง และแตกหน่อต่อยอดออกไปมากมาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหนังฮ่องกงยุค แปดสิบ หนังหลายๆเรื่องของชอว์บราเดอร์ในยุคหลังไล่ไปจนถึงหนังของ เฉินหลง ที่อาศัยฉากหลังในช่วงชุลมุนของประเทศจีน ยุคที่เซี่ยงไฮ้เป็นเมืองหลวง และเต็มไปด้วยสงครามต่อต้านญี่ปุ่น ซึ่งตัวหนังคนไฟบินนั้นชวนให้นึกถึงหนังฮ่องกงสนุกเหล่านั้นอย่างมาก

หากแต่สิ่งที่โดดเด่นกว่า พลอตเรื่อง กึ่งการ์ตูน หรือการแสดงความสามารถส่วนตัวในการโลดโผนโจนทะยานของนักแสดงนำ (ซึ่งใช้เป็นจุดแข็งและจุดขาย ทำให้หนังเตรียมไปฉายในอเมิรกาต่อจาก ต้มยำกุ้ง ของจา พนม แอคชั่นฮีโร่คนดังของประเทศไทย) นั่นคือการสร้าง ความเป็นไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งความเป็นอีสาน ลงไปในตัวหนัง

เฉลิม วงศ์พิมพ์ เคยให้สัมภาษณ์ว่า เขาอยากทำหนังที่เกี่ยวกับอีสานมานานแล้ว ตั้งแต่โปรเจคต์ จูรราสิคปาร์คเด้อ (ซึ่งไม่ได้สร้าง) จนทำหนังมาหลายเรื่อง และมาลงตัวที่เรื่องนี้ ซึ่งเขาใส่ความเป็นอีสานลงไปในทุกส่วนของหนัง ตั้งแต่การวางบุคลิกตัวละคร เหตุการณ์ การผสมผสานตำนานเรื่องเล่าโบราณ เข้ามาใช้เป็นรายละเอียดในหนัง ตั้งแต่ตำนานผีปอบ การมีคาถาอาคม ไปจนถึงตำนานก่องข้าวน้อยฆ่าแม่ และที่สำคัญคือการ ให้ตัวละครทุกตัวพูดอีสานตลอดทั้งเรื่อง

และเป็นที่น่าสนใจยิ่งว่าในหนังแอคชั่นของบ้านเรา รวมไปถึงของชนชาติตะวันออกนั้น เราแทบจะหาวีรบุรุษผู้เสียสละได้ไม่มากนัก แต่ไหนแต่ไรมา ตั้งแต่จอมยุทธ์บนแผ่นดินตงง้วน หรือราชันย์มังกร บรูซ ลี มาจนถึงจา พนม ตัวละครเอกของหนังไม่ได้เกิดมาเพื่อเป็น วีรบุรุษ พวกเขา กระทำไปเพราะสถานการณ์บังคับ ถูกกระทำกดดันจนไร้ทางสู้ และโดยมาก มันมักถูกขับเคลื่อนด้วยความแค้น ต่างจากวีรบุรุษของชาติตะวันตกมหาอำนาจ (นับรวมไอ้มดแดงของญี่ปุ่น)ที่ออกปราบคนพาลอภิบาลคนดี มาแต่ต้น เป็นไปได้ว่า วิธีคิดของคนฝั่งตะวันออกที่ยึดอยู่กับศาสนาพุทธ ไม่ได้บอกให้ผู้คนทะเยอทะยาน (และในที่สุดโลกทุนนิยมทำให้คุณสมบัตินี้กลายเป็นข้อด้อย) เราไม่ร้องอยากเป็นวีรบุรุษ แต่พร้อมจะต่อสู้เมื่อมีภัย และที่สำคัญที่สุด เมื่อมีการทำลายสถาบันครอบครัว ซึ่งอาจหมายถึง การฆ่าพ่อฆ่าแม่ ไปจนถึงช้าง (แบบในต้มยำกุ้ง) ทั้งหมดนี้อาจไม่ได้นำเสนอออกมาชัดเจน แต่เป็นเพียงข้อสังเกตร่วมที่พอจะคว้าจับได้ในหนังหลายๆเรื่องของชนชาติสองฝั่งพระอาทิตย์เท่านั้น

แม้หากมองในฐานะหนังแอคชั่นขายการต่อสู้ หนังจะไม่ได้มีการต่อสู้ชนิดสะใจคนดูจนต้องซู้ดปาก และหากมองในฐานะของหนังแฟนตาซีผจญภัยก็เป็นแค่หนังสนุกๆธรรมดาๆเรื่องหนึ่ง

แต่เนื่องจากเราสามารถมองหนังเรื่องหนึ่งได้จากหลายแง่มุม หนังเรื่องนี้จะน่าสนใจทันทีหากเราจับเอาวาทกรรม ว่าด้วย การต่อสู้ของอีสานกับอำนาจรัฐ และ อัตลักษณ์ชุมชน (ซึ่งกลายเป็นประเด็นร้อนแรงระดับโลกหลัง เหตุการณ์ 11 กันยา )

อีสาน แปลตามตัวได้ว่า ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ แต่ในความหมายทางภูมิศาสตร์สำหรับประเทศไทย อีสาน คือภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศ ภาคที่เต็มไปด้วยความแร้นแค้น ผู้คนต้องพลัดบ้านพรากเรือนเข้ามาเป็นแรงงานในทั่งทุกภาคของประเทศไทย และเป็นภาคที่วิถีชีวิต วัฒนธรรม ภาษา ถูกนำมากล่าวถึงอย่างหมิ่นแคลน ผ่านทางคำติดปากอย่าง ลาว - , - เสี่ยว โดยผู้พูดมักไม่ละอายใจ

ในอดีตและล่วงมาจนถึงปัจจุบัน ตัวละครเช่น คนใช้ กรรมกร มักจะถูกนำเสนอผ่านสำเนียงและคำพูดแบบอีสาน หรือกรณีตัวตลกชื่อดังในเมืองไทยก็คือคนอีสาน คุณค่าแห่งอีสานจึงถูกลดต่ำอย่างน่าใจหายและเป็นไปตามอุดมการณ์ของรัฐส่วนกลาง * 1

ใช่แล้วครับ บางทีการหมิ่นแคลนความเป็นอีสาน ที่แฝงฝังอยู่ในคนไทยทั่วไป(โดยเราอาจไม่รู้สึกและไม่ยอมรับ)นั้นเป็นไปตามอุดมการณ์ของรัฐส่วนกลาง ที่ถือกำเนิดขึ้นพร้อมๆกับลัทธิ ชาตินิยม-ในบ้านเราที่เพิ่งเกิดขึ้นเมื่อไม่กี่ร้อยปีมานี่เอง

หลังการรุกรานของประเทศตะวันตก สยามประเทศจำเป็นต้องเสริมความเข้มแข็งของตน ในสมัยรัชกาลที่ 5 หลังจากฝรั่งเศสเข้ายึดลาว รัชกาลที่ 5ทรงวางรากฐานการปกครองหัวเมืองภาคอีสานเพื่อดึงอำนาจเข้าสู่ส่วนกลาง ทั้งผ่านทางการขยายการศึกษา การคมนาคม ตามมาด้วยการเก็บภาษี รัชชูปการในปี 2446 ส่งผลให้สังคมอีสานทีเดิมไม่ได้เป็นสังคมเงินตรา รู้สึกต่ำต้อยไร้ศักดิ์ศรี จนเกิดการต่อต้านในรูป กบฏผู้มีบุญ โดยชาวบ้านรวมกลุ่มกันโดยมีแกนนำเป็นอดีตพระที่ชาวบ้านนับถือในบารมี และใช้ความเชื่อทางพุทธศาสนาเป็นเครื่องมือ หากต่อมารัฐได้แปลงความหมายของ ผู้มีบุญ ให้กลายเป็นผีบุญ และถูกกำจัดไปในที่สุด ซึ่งต่อมา การพัฒนาอีสาน (หรือในทางหนึ่งเราอาจเรียกว่าการครอบงำอีสาน) ก็ดำเนินต่อเนื่องยาวนาน ทั้งผ่านแผนพัฒนาเศรษฐกิจ ความกลัวคอมมิวนิสต์ และการรุกคืบของโลกทุน ทำให้คนอีสานถูกกดอยู่ในฐานะ คนชั้นล่างเรื่อยมา ยิ่งเมื่อพวกคนหนุ่มสาวต้องมาเป็นแรงงานชั้นล่าง ทำให้การกดขี่ (ทางความคิด)ของคนอีสานไม่เคยสิ้นสุด

และแม้หนังเรื่องนี้จะเลือกยุคสมัยก่อนการเกิดกบฏผู้มีบุญ แต่หนังก็แสดงภาพคร่าวๆของการขยายอำนาจของรัฐไทย ผ่านทางตัวละครอย่างพระยาแหว่ง (รับบทได้อย่างกวนอวัยวะเบื้อล่างโดย ลีโอ พุฒ) ที่เป็นทั้งตัวแทนของอำนาจรัฐ และ การรุกคืบของโลกตะวันตก และการพัฒนาอุตสาหกรรมไปพร้อมๆกัน