FILMSICK

สวรรค์มืด เป็นหนังไทยขาวดำ สร้างในปีพศ . 2501(คศ.1958)
Shadow in paradise เป็นหนังสี สร้างในปี พศ. 2529(คศ. 1986)

เรื่องแรกกำกับโดยปรมาจารย์ผู้กำกับชาวไทย นาม รัตน์ เปสตันยี
เรื่องหลังกำกับโดยผู้กำกับแถวหน้าชาวฟินแลนด์ชื่อ aki kaurismaki

หนังสองเรื่อง สร้างห่างกัน 27 ปี จาก สองประเทศที่อยู่คนละซีกโลก
ฟังดูไม่น่าจะมีที่ใดเกี่ยวเนื่องเชื่อมโยงกันได้เลย ซึ่งมันก็เป็นเช่นนั้น
แต่น่าแปลกที่หนังทั้งสองเรื่องนี้กลับมีความคล้ายคลึงกันจนน่าอัศจรรย์ใจ
จนอดคิเชื่อมโยงเอาเองแบเพ้อๆไม่ได้ว่า
บางทีโลกเราอาจเชื่อมโยงกันและกันด้วยอะไรบางอย่าง เพียงแต่เรามองไม่เห็นเราเลยไม่รู้ว่ามีอยู่

-ฟ้ามืดสวรรค์มัว นึกเกรงน่ากลัวอกรัวใจสั่น
ดั่งตะวันสูญสิ้น
สวรรค์รำไรยามไร้จันทรา มืดฟ้ามัวดิน
น้ำตาหลั่งรินกล้ำกลืน

สวรรค์มืด เล่าเรื่องของ ชู (เล่นและร้องเพลงได้หวานมากๆ โดยสุเทพ วงศ์กำแหง) หนุ่มเก็บขยะ ผู้นิยมให้ผู้อื่นเรียกตนเองว่า ชูวิทย์ เพราะฟังดูมีวัฒนธรรม
ชูใช้ชีวิตลำพัง เข็นรถเก็บขยะไป ร้องเพลงไปอย่างมีความสุข แม้จะยากจนก็ภาคภูมิใจในศักดิ์ศรี
ไม่เคยก้มหัวให้ใคร กระทั่งท่านขุนหรือนายตำรวจ หากมาเบ่งใส่ชู เขาพร้อมที่จะสั่งสอนตอบโต้

Shadow in paradise เล่าเรื่องของ นิคานเดอร์ พนักงานบริษัทรถขนขยะ
เขาไม่ช่างพูดนัก ทำงานร่วมกับคนขับรถขนขยะสูงอายุที่พอชักชวนเขาไปเปิดธุรกิจ ได้ไม่กี่วันก็พลันมาหัวใจวายตายไปต่อหน้า
เขาเป็นคนหนุ่มขี้เหงา เมามายอาละวาดตามประสา
จนไปพบเพื่อนใหม่ในคุกและชักชวนมาเป็นคนเก็บขยะด้วยกัน

เนียน (แสดงโดยสืบเนื่อง กันภัย นางสาวถิ่นไทยงามในยุคนั้น)เป็นเด็กสาวจรจัดที่สูญเสียพ่อแม่ เธอหิวมากจนต้องขโมยข้าวห่อของท่านขุน (ซึ่งจะซื้อไปเลี้ยงหมา) แต่กลับโดนตำรวจไล่ล่า จนได้ ชู ช่วยชีวิตเอาไว้

อิโลน่า (คาติ โอติเนน สาวหน้าตาอมทุกข์ ดาราคู่บุญของคอริสมากิ มารับบทนี้ ดูในหนังแล้วถึงได้พบว่า เธอทำหน้าอมทุกข์แบบนั้นมาตั้ง ยี่สิบปีแล้ว! )เป็นสาวซูเปอร์มาร์เกตขี้เหงา(บทประจำตัวเลยนะนี่) เธอถูกไล่ออกเพราะเจ้าของซูเปอร์มาร์เกตจะเอาลูกสาวมาทำแทน เธอขโมยกล่องเก็บเงินมาด้วยความแค้น และพบนิคานเดอร์ที่ปั๊มน้ำมันข้างถนน เธอเคยไปเดทกับเขาครั้งหนึ่งและพบว่าเขาน่าเบื่อสิ้นดี (ในการเดทเขาพาเธอไป..เอ่อ ..เล่นบิงโก...) นิคานเดอร์รับเธอขึ้นรถ และพาเธอไปในทุกที่ที่เธอต้องการ

-เหลือเพียงหัวใจ รักอันสดใส อยู่ไหนกันเล่า
ช่วยปลอบเรายิ้มชื่น
สวรรค์จะมัวสลัวเพียงใด ไม่หายคลายคืน
รักคงยั่งยืนมิคลาย
เปรียบรักคนจน เหมือนวิมานตระการพ้นสร้างอยู่บนทราย
ตราบฟ้าดินมลาย
แต่รักไม่หาย ไม่คลายโรยรา

จากนั้น สวรรค์มืด เล่าเรื่องชะตากรรมกัดก้อนเกลือกินของ ชูกับเนียน ( โดยมีเพลงรักเพลงหนึ่งซึ่งหวานมากๆๆๆๆประกอบ) และความพลิกผันของโชคชะตา เมื่อชูต้องไปรบ และเนียนได้รับความอนุเคาราห์ จากคุณหญิงท่านหนึ่ง เรื่องราวประสาหนังไทยโบราณ น้ำเน่าในความรู้สึกของหลายคน หากแต่ก็เต็มไปด้วยความซื่อตรงจนอดเอาใจช่วยไม่ได้

และจากนั้น shadow in paradise เล่าเรื่องความสัมพันธ์ของ อิโลน่า กับ นิคานเดอร์ (ภายใต้เพลงประกอบสุดไพเราะอันเป็นเครื่องหมายการค้าของคอริสมากิ ที่ไม่ว่าจะหนังยาว 90 นาที หรือ 10 นาที ก็จะต้องมีเพลงสุดไพเราะ ประกอบการเล่าเรื่องเสมอ) ความลุ่มๆดอนๆของความสัมพันธ์ ความเจ็บปวดและความเงียบเหงา ของชีวิตคนที่อาจสามัญจนเกินไป

นอกจากพลอต และองค์ประกอบเล็กๆของทั้งสองเรื่องนี้จะมีความคล้ายคลึงกันอย่างมากแล้ว ทั้งสองเรื่องยังเลือกที่จะบอกเล่าในแก่นแกนเดียวกัน
อันคือ กระพริบงดงามของชีวิตเล็กๆ ความเป็นคนเล็กที่มีใจดวงเล็กๆ และภาคภูมิกับมัน

คนอย่าง ชูหรือ นิคานเดอร์ อาจเป็นเพียงคนเก็บขยะ นายตำรวจเหยียดหยาม ชู

เพื่อนของอิโลน่าบอกว่านิคานเดอร์เป็นคนน่าเกลียด เจ้านายของอิโลน่าเหยียดหยามว่าเป็น คนเก็บขี้-ด้วยซ้ำ
แต่ทั้งชู และ นิคานเดอร์ ไม่ได้ ทุกข์ทรมานกับคำเหยียดหยามนั้น

ชู ตอกกลับนายตำรวจ แถมสั่งสอนท่านขุนอย่างเจ็บแสบ ด้วยถ้อยคำประสาชาวบ้าน
นิคานเดอร์ประกาศตัวว่าเขาเป็นเพียงผู้ชายเก็บขยะที่จริงใจ(แต่ท้องไส้จวนจะพัง)

ชูกับเนียนต้องแบ่งข้าวจานเดียวกินกับเนื้อเค็มกันสองคน
นิคานเดอร์และอิโลน่า ถูกปฏิเสธจากร้านอาหารสุดหรู


แต่ชูกับเนียน มีความสุขจนร้องเพลงจีบกันผ่านวิทยุที่ไม่มีเครื่อง(ฉากนี้น่ารักมาๆ)
และนิคานเดอร์ จูบกับอิโลน่าตรงหาดทรายขณะเพลงรักบรรเลง

บางครั้งเราอาจกระด้างเกินไป ยึดติดกับความสวยงามของวัตถุเกินไป หวาดกลัวเกินไปกว่าที่จะเชื่อว่า ความสุข ความงดงามในชีวิต สามารถมีขึ้นได้แม้ผู้คนจะมีชีวิตกลางกองขยะ แม้ผู้คนจะยากจนและทุกข์เศร้า เพราะหากเราเป็นญาติของเนียน เป็นเพื่อนของอิโลน่า ในโลกจริง รักของทั้งสองคู่คงไม่สมหวัง
เรามักมองคนจน คนทุกข์ด้วยดวงตาคับแคบ เราอาจสงสารพวกเขา ซึ่งเป็นเพียงความสงสารฉาบฉวยด้วยดวงตาอันคับแคบ เพราะโดยเนื้อแท้ เราสงสารเพื่อจำได้ตระหนักรู้ว่าชีวิตเราดีกว่า เพราะโดยเนื้อแท้ เราสงสารคนจน เพราะเรารังเกียจความจน
เพราะโดยเนื้อแท้เราไม่อยากเป็นคนจน ไม่อยากมีเพื่อนเป็นคนจน
ไม่มีใครอยากจะร่วมกัดก้อนเกลือกินไปกับใครอีกแล้ว
เรากระด้างจนไม่ทันได้มองว่า ความสุขไม่ได้อยู่ที่เสื้อผ้างามหรู(แบบที่ที่อิโลน่าทำงาน) หรือบ้านหลังงาม(ที่เนียนไปอาศัย)
เราอาจไม่เคยได้มองผ่านดวงตาของเนียน และ อิโลน่า เพื่อค้นพบว่า ความสุข อาจอยู่ในข้าวแกล้มเนื้อเค็ม หรือ การได้นั่งกุมมือกันในรถขนขยะ
คนเล็กๆ ไม่ได้ต้องการมีชีวิตใหญ่โต เขามีชีวิตเล็กๆของเขา ก้มหน้ารับชะตากรรม ทั้งสุขและทุกข์
ชูยอมตายดีกว่าจะให้เนียนรู้ว่าเขาสูญเสียดวงตา นิคานเดอร์ป่วยนอนซม แต่ไม่อาจไปหาอิโลน่า
ผู้คนล้วนมีทั้งสุข และทุกข์ที่เป็นของตนเอง และเราอาจมองเห็นผู้คนเพียงด้านเดียวจนไม่อาจเข้าใจเรื่องเหล่านี้ ด้านที่เรามองผู้คนเหล่านั้น อาจที่แท้สะท้อนด้านหยาบช้าของเราเอง

- รักกันซื่อตรง แล้วคงสักวัน
สวรรค์สว่าง
ช่วยส่องทางรักข้า คอยหาดวงใจ
ดังไร้ตะวันคอยแสงจันทรา
ขอจงเมตตาสวรรค์มืด -

ทั้งสวรรค์มืด และ shadow in paradise จบลงอย่างมีความสุข
เหล่าคนดู ทั้งใน ปี 2501 และ 2526 เดินออกจากโรง และใช้ชีวิตไปตามเส้นทางของตน
ในทางภาพยนตร์ ทั้งสองเรื่องเพียงเล่าเรื่องรักแสนสามัญ
วิธีการเล่าเรื่องไม่หวือหวา (ในกรณีของเรื่องแรก เรียก น้ำเน่า เรื่องหลังเรียก อืดอาด)
หากแต่หนังที่ดีไม่ได้ต้องมาพร้อมกับเทคนิคเสมอไป
และในปี 2548 ผมได้ดูหนังทั้งสองเรื่อง และพบว่า เราต้องเคารพผู้คนให้มากขึ้น
เคารพไม่ใช่สงสาร เคารพ ไม่ใช่หยามหมิ่น
เคารพหมายถึง มองดูผู้คนในฐานะผู้คน ไม่ใช่คนเก็บขยะ คนจรจัด หรือพนักงานเก็บเงิน แต่เป็นผู้คนที่มีชีวิตจิตใจ มีสวรรค์ที่เป็นของตัวเอง แม้มันจะมืดหรือสว่างก็ตาม
.
สำหรับข้อมูลหนัง shadow in paradise ซึ่งเป็นหนังเรื่องแรก จากหนังไตรภาค คนขี้แพ้ ของ คอริสมากิ (อีก 2 เรื่อง คือ ariel และ the match factory girl หาอ่านได้ที่นี่ ที่เดิมครับ
http://www.imdb.com/title/tt0092149/

ส่วนข้อมูล ของสวรรค์มืด นั้น เป็นที่น่าเจ็บแค้นว่าไม่สามารถหาได้
หนำซ้ำหากลองค้นหา โดยใช้ชื่อของ อ. รัตน์ เปสตันยี ในgoogle จะพบเพียง 80 รายการ และ 3 ใน 4 เป็นการเกี่ยวข้องในฐานะของ นักทำหนังผู้ได้รับรางวัล รัตน์ เปสตันยี เท่านั้น ส่วนบทความที่เกี่ยวเนื่องกับ อ.รัตน์ หาได้เพียงชิ้นเดียว จาก เวบไซต์ของมูลนิธิหนังไทย (ซึ่งอยากให้ได้อ่านกันครับ อ่านแล้วกลับจะยิ่งเจ็บแค้นมากขึ้น) อ่านได้ที่นี่ครับ
http://www.thaifilm.com/articleDetail.asp?id=28

กระนั้นหากใช้ภาษาอังกฤษ (ratana pestonji )ในการค้นหา จะพบ 750 รายการ (เฉพาะใน imdb มีข้อมูลหนังของโรงแรมนรก และ แพรดำแยกเป็นเรื่องๆ รวมทั้งประวัติย่อ ของ อ.รัตน์ต่างหาก) โดยมีในหลายๆภาษา รวมไปถึงการได้ค้นพบว่ามีเทศกาลภาพยนตร์ในหลายๆที่ทั่วโลก ทำการretrospective งานของ อ.รัตน์ ด้วยซ้ำไป ในimdb ดูได้ที่นี่ครับ
http://www.imdb.com/name/nm0676112/

บทความชิ้นนี้ไม่ได้เขียนถึงคอริสมากิเท่าใดนัก หากใครอยากหางานของคอริสมากิมาดู หาได้ที่ร้านพี่คนนั้นและผมเคยเขียนถึง หนังของคอริสมากิไว้ 2 เรื่อง อ่านได้ที่นี่ครับ

สำหรับสวรรค์มืดนั้น มีเรื่องที่น่าเจ็บแค้นมากๆอีกเช่นกันว่าผมได้มาจากองวีดีโอลดราคาในร้านซึท่าญ่าพร้อมๆกับ โรงแรมนรก และ แพรดำ ในราคาม้วนละ 9บาท!
แต่หากอยากดูและหาไม่ได้ ลองไปดูที่เวบมูลนิธิหนังไทยครับ ขายเป็นวีดีโอยกชุด 10เรื่อง(ของ ผกก.ท่าอื่นด้วย ) ราคาประมาณ 5พัน (ทำไมช่างต่างกันได้ขนาดนี้หนอ) ดูได้ที่นี่ครับ
http://www.thaifilm.com/support.asp

คำ ฟ้าดินคุ้มครองคนหาเช้ากินค่ำ หยิบยกมาจากหนังเรื่อง Beijing rocks ที่มีซูฉีเป็นนางเอกครับ (และหนังดีมาก)